Grotekerkstoren te Dordrecht | Beeld Herman A. van Duinen

De beiaard van Dordrecht

Vanaf de onvoltooide toren van de Grote of Onze Lieve Vrouwekerk te Dordrecht is er een prachtig uitzicht over Hollands oudste stad en de Rijndelta.
De eerste berichten over klokken in de Grotekerkstoren dateren uit de 15e eeuw. Bij de stadsbrand in 1457 ging de Grote Kerk in vlammen op. De klokken in de 15e eeuwse klokkenstoel vielen uit de gehavende toren in stukken.
In de 16e eeuw ontstond de beiaard in de Lage Landen. In 1535 vermeldt de stadsrekening het jaarsalaris van de ‘beyerman’ voor het dagelijks bespelen van de klokken op de Grote Kerk.
Het tweede carillon kwam in 1951 gereed. De 42 klokken werden door Van Bergen te Heiligerlee gegoten. Dit spel deed tot 1961 dienst toen het voor de restauratie van de toren werd gedemonteerd.

Hoe het begon
Jaap van der Ende: ‘De Grote Kerk herinner ik me vanaf mijn derde jaar. Vanuit Schoonhoven, waar ik nog in mijn geboortehuis woon, gingen we regelmatig per bus door de Alblasserwaard naar Zwijndrecht.
We reden dan via de Riedijk en de Wijnstraat en stapten uit op de hoek van de Visstraat. Dan liepen we naar het Zwijndrechtse veer. De Lange IJzeren Brug gaf het heerlijkste uitzicht op ontelbare schepen. Verderop stond een kerk, groter dan ik ooit had gezien.

In de jaren 60 van de 20e eeuw werd ik één van de adviseurs bij de bouw van de nieuwe Dordtse beiaard. In Holland – waar de beiaard het meest voorkomt – verrees een instrument dat groter van omvang en zwaarder zou zijn dan die te Brugge en Antwerpen. Hollands oudste stad zou met zijn Dom de wat alledaags geworden beiaardkunst een sterke nieuwe impuls kunnen geven.
Pas veel later, in 1966, werd ik als stadsbeiaardier aangezocht. (1)

In 1965 goot N.V. Eijsbouts (nu Koninklijke Eijsbouts) te Asten een beiaard van 49 klokken. Deze beiaard was een geschenk van de bevolking en het bedrijfsleven en werd op Bevrijdingsdag 1966 feestelijk in gebruik genomen.’ (2)

Bij het ontwerp van de beiaard is uitgegaan van de monumentale opzet van de toren. Bouwwerk en beiaard vormen zo’n harmonisch geheel, dat de toren zelf het instrument lijkt te zijn ‘dat de hemel kan bespelen.’ (Bertus Aafjes)
Door de zogenoemde gesloten toren heeft de Dordtse beiaard een uitstekende akoestiek.

 

 

Op de hoogtijdagen van het kerkelijk jaar, Kerst, Pasen, Hemelvaart en Pinksteren, klonk het zware vijfgelui. Het was een combinatie van de klokken G – A – B – D – E van respectievelijk 6000, 4000, 2700, 1600 en 1100 kg zwaar.(3) Het luiden van de vijf klokken was dan het werk van veel vrijwilligers op de Kaapstandzolder.

Beluister het vijfgelui van de Grotekerkstoren.


Representatief
Jaap van der Ende ontwierp het beiaardklavier en maakte dat op ambachtelijke wijze. ‘Ik vind, dat je als beiaardier meer moet zijn dan iemand ver weg in een toren. Ik heb altijd de mensen betrokken bij de beiaard. Daarom ook wil ik dat het instrument er mooi en representatief uitziet. Ik heb dit voor mijzelf gemaakt.’ (4) Herman A. van Duinen te Dordrecht bracht de tekst boven het klavier aan. (5)

Expressiemogelijkheden
‘Aanvankelijk moest ik muziek uitvoeren op een onooglijk stuk draden en stokken, aldus Jaap van der Ende.’ (6) De beiaard van Van den Gheyn in Schoonhoven kende nog het oud-Hollandse broeksysteem. Prachtige klokken, dat wel, maar een mechanische inrichting (tractuur) die ‘bar en boos’ was. De ervaringen met het broeksysteem zijn voor de rest van de loopbaan van Jaap van der Ende als adviseur bepalend geweest. De Dordtse beiaard kreeg in 1966 een moderne mechanische tractuur die tot buitengewone perfectie was opgevoerd.

Torenmuziek
Met ingang van 1967 verscheen er jaarlijks een programmaboekje, Torenmuziek geheten, met daarin alle programma’s van de beiaardconcerten van Jaap van der Ende en de gastbeiaardiers in dat jaar.
De programmaboekjes werden smaakvol door Coby van der Ende-Krouwel geïllustreerd.
Naast de concertserie gaf Jaap van der Ende wekelijks op vrijdag en zaterdag vaste bespelingen, evenals op christelijke feestdagen, zoals Eerste Kerstdag, Eerste Paasdag en Hemelvaartsdag.
In Torenmuziek verscheen ook informatie over de beiaard, de optredens van de Dordtse Stadspijperskapel ‘Bombarde’ en van het Dordtse Wisselluidersgilde.
De torenmuziek werd door ongeveer 1200 donateurs van de Dordtse Beiaardkring een warm hart toegedragen. Deze beiaardkring organiseerde tal van excursies naar beiaarden elders in het land.
De Werkgroep Beiaard van de Dienst Kunsten van de gemeente Dordrecht verleende administratieve ondersteuning.

Voetnoten
1 Jaap van der Ende in Portret van een beiaardier, p. 9, (Dordrecht), 1993.
2 De beiaard werd in 1999 met 18 klokken uitgebreid.
3 In 1999 is het vijfgelui met de komst van een 9830 kg zware Bourdonklok uitgebreid.
4 Interview van Anneke Hol-Bijpost met Jaap van der Ende in Merwesteyn, 22 juli 1993.
5 GOD WACHT OM ZIJN EIGEN TONEN TERUG TE HOREN ALS GAVEN UIT MENSENHANDEN. Naar een spreuk van R. Tagore.
6 Interview van Anneke Hol-Bijpost met Jaap van der Ende in Merwesteyn, 22 juli 1993.

 

Jaap van der Ende | Beeld Partners in Music

Jaap van der Ende overleden

Donderdag 13 september is beiaardier Jaap van der Ende op de leeftijd van 90 jaar overleden.

Lees meer....